براساس محدوده جغرافيائى
جهانگردى بينالمللى و گردشگرى داخل کشور بينالمللى و داخلى از ديدگاه سازمان جهانى جهانگردي، جهانگردى بينالمللى با گردشگرى داخلى (Internation tourism) متفاوت است و به محدودهٔ مرزى کشور مربوط مىشود. ولى اين بدان معنى نيست که هر مسافر بينالمللي، يک بازديدکننده تلقى شود. مسافر کسى است که براى خارج شدن از محل سکونت خود، سفر مىکند؛ براى مثال کارگرى که براى کار از مرز خارج مىشود بازديدکننده محسوب نمىشود. جهانگردى بينالمللى هميشه، در وهله اول، از نظر اقتصادى مدنظر قرار مىگيرد، زيرا اين شکل گردشگرى نقش مهمى در بازرگان و جريان ارزى ملتها بازى مىکند.
گردشگرى داخلى نيز تحتالشعاع جهانگردى بينالمللى است، با وجود اين تصور بر اين بود که اينگونه مسافرتها اثر بينالمللى ندارند و آمارهاى تجارى همان کشور مربوط بوده و اهميت دارند. بديهى است که اين دو گردشگرى رابطه تنگاتنگى با هم دارند. مسافران تحت تأثير شرايط محيطى قرار مىگيرند، و با توجه به عوامل خارجى مانند رشد نسبى درآمد واقعي، تفاوت قيمت بين کشورها و سياست بينالملل، مسافرتهاى داخلى جاى خود را به جهانگردى بينالمللى مىدهند و يا برعکس. در چند دههٔ گذشته، در بسيارى از کشورهاى غربى روزهاى تعطيل تبديل به سفرهاى بيرون شهرى شدهاند و اين به علت بالا رفتن استاندارد زندگى و کسب درآمدهاى اضافى است؛ در حالى که در کشورهاى در حال توسعه گردشگرى داخلى افزايش يافته است.
مسافرتهاى منطقهاى
منطقه به بخش کوچک جغرافيائى از يک ناحيه گفته مىشود که با شاخصى معين يا با چارچوب مرجعى موثق مشخص مىشود. در حقيقت جهانگردى منطقه را به سه دسته تقسيم مىکنند. نخست، موقعيت جغرافيائى منطقه که براى مثال مىتوان به مناطق ”شمال“ يا ”شرق“ اشاره کرد. دوم، نواحى (مناطق) اداري، مانند ”استان X“. سوم منطقهاى که از نظر فيزيکى دربرگيرندهٔ طبيعت بيشترى است، براى مثال ”حوزه درياچه“ يا ”حوزه اقيانوس آرام“. از نظر در دسترس بودن و قابل استفاده بودن مىتوان به چند دستهبندى ديگر اشاره کرد، براى نمونه ”منطقه روستائي“ يا ”منطقه ساحلي“. مقصود از مسافرتهاى بين منطقهاي، مسافرتهائى است که بين مناطق مختلف صورت مىگيرد، حال اين مناطق در يک استان يا ايالت، يک کشور و يا در مناطق مختلف دنيا باشد. از طرفي، مسافرتهاى درون منطقهاى به مسافرتهائى که در داخل يک منطقهٔ مشخص صورت مىگيرد، اطلاق مىشود (حال اين منطقه بومى باشد يا در سطح بينالمللي). براى مثال، مىتوان به مسافرتهاى بين کشورهاى آسياى شرقى اشاره کرد.
گردشگرى درونمرزى يا برونمرزى
در هر حوزهاى متناسب با منطقهٔ موردنظر (منطقهٔ بومي، کشوري، يا گروهى از کشورها) سه نوع جهانگردى دستهبندى مىشود:
- گردشگرى داخلي، به ساکنان منطقهاى خاص اطلاق مىشود که فقط در منطقهٔ مربوطه سفر مىکنند (مانند بازديدکنندگان
- گردشگرى درونمرزي، به افرادى غير از ساکنان منطقهاى خاص گفته مىشود که مانند بازديدکنندگان از محل ديدن مىکنند.
- گردشگرى برونمرزي، افراد ساکن يک منطقه که به منطقهاى غير از منطقهٔ سکونت خود سفر مىکنند.
اگر معيار سنجش را کشور قرار دهيم مىتوان عبارتهاى جهانگردى ”بومى (داخلي)“، ”درون مرزي“ و ”برونمرزي“ را به روشهاى مختلفى ترکيب کرد و سه دستهبندى زير را ارائه داد:
- گردشگرى داخلي، که شامل گردشگرى داخلى و درونمرزى مىشود.
- گردشگرى ملي، که شامل گردشگرى داخلى و گردشگرى برونمرزى مىشود.
- جهانگردى بينالمللي، که شامل گردشگرى درونمرزى و برونمرزى مىشود.
بايد توجه داشت که اين عبارتها (درونمرزي، برونمرزي، داخلي، ملى و جهانگردى بينالمللي) بر مبناء معيار قرار دادن کشور بهعنوان مرجع سنجش، ارائه شدهاند. در ضمن، بعضى مناطق از نظر سياسي، که از کشور کوچکتر هستند و با ايالت فرق مىکنند، نيز بدينگونه دستهبندى مىشوند. مانند جامعه مشترکالمنافع پوارتوريکو و جامعه مشترکالمنافع جزاير شمالى مارىيانا که هر دو بخشى از ايالاتمتحده آمريکا مىباشند. (سازمان جهانى جهانگردى
انواع جهانگردى با توجه به انگيزه
براساس تعاريف سازمان جهانى جهانگردي، جهانگرد کسى است که به سرزمين يا کشورى غير از محل اقامت دائمى خود مسافرت مىکند و دستکم يک شب و حداکثر يک سال در آنجا مىماند و دليل عمدهٔ مسافرت او تفريح، استراحت، ديدار بستگان، درمان، زيارت اماکن مقدس، بازديد از آثار تاريخى و مراکز هنرى و فرهنگي، شرکت در مسابقات ورزشى يا تماشاى آن، ديدن نمايشگاههاى بازرگانى يا مراکز فعاليتهاى اقتصادى و شرکت در همايشها و نشستها است.
همايشها
به برکت ارتباط و دوستى ميان ملل و از سوى ديگر، بروز مشکلات گوناگون اقتصادي، سياسي، نظامي، فرهنگى و ... در سطح ملى و بينالمللى هر ساله نشستها و گردهمائىهاى بسيارى در گوشه و کنار جهان، براى يافتن راه حل مسائل و بستن پيمانها، برگزار مىشود و هزاران تَن از نمايندگان دولتها و ... در اين گردهمائىها شرکت مىکنند.
اقتصادى و بازرگانى
به گواهى تاريخ، انسان از بَدو پيدايش، همواره در پى معاش و تأمين نيازهاى زندگي، مسکن و محل اقامت دائمى خود را ترک مىکرده و براى مبادلهٔ کالا و دست ساختههاى خويش با ساير نيازمندىهاى زندگى راهى شهرها و کشورهاى ديگر مىشده است.
هر سال و هر ماه، در سراسر گيتي، در شهرها و کشورهاى گوناگون، نمايشگاههائى براى معرفى کالاهاى توليد شده برگزار مىشود و گروه کثيرى از بازرگانان يا مردم عادى براى آشنائى با آخرين دستاوردهاى صنايع و کشاورزى و بازاريابى براى اين کالاها به نمايشگاهها مراجعه مىکنند. هماکنون و بهويژه بهسبب رونق روابط بازرگانى ميان کشورهاى مختلف، برپائى نمايشگاههاى محلي، منطقهاي، ملى و بينالمللى بسيار رايج است و ميليونها تَن از اين نمايشگاهها ديدن مىکنند.
ورزشى
همزمان با پيشرفتهائى که در تمامى شئون زندگى انسان روى داده است، ورزش و امور مربوط به تقويت جسم - که تأثير بسزائى در سلامت روح دارد، بسيار گسترش يافته است. پيدايش رشتههاى مختلف ورزشي، ذوق و شوق مردم بهويژه جوانان به ورزش و ديدن مسابقات ورزشى امروزه بهصورت يکى از فعاليتهاى تفريحى - آموزشى - فرهنگى مردم جهان درآمده است. هماکنون از ورزش و مسابقات ورزشى براى ايجاد مودت و دوستى ميان ملتها، گفتگوى تمدنها و مبارزه با فساد استفاده مىشود. از اينرو، هر ساله ميليونها پير و جوان براى شرکت در مسابقات ورزشى يا ديدن آنها راهى سرزمينها و کشورهاى جهان مىشوند.
تاريخى و هنرى و فرهنگى
هر ساله تعداد بىشمارى از مشتاقان براى ديدار يادمانهاى تاريخي، جشنوارههاى هنرى و مراکز فرهنگى به سراسر جهان بهويژه به کشورها و سرزمينهاى تاريخى سفر مىکنند. اين جهانگردان که معمولاً به سراسر جهان و بهويژه به کشورها و سرزمينهاى تاريخى سفر مىکنند. اين جهانگردان که معمولاً منزلت فرهنگى و علمى ويژهاى دارند و تعداد کثيرى از جهانگردان را تشکيل مىدهند، گاه در گردهمائىهاى فرهنگى - تاريخى شرکت مىنمايند و از گنجينهها، کتابخانهها و دانشگاهها بازديد مىکنند.
بدون ترديد، يکى از مهمترين و کهنترين عوامل و انگيزههاى مسافرت انسان باورهاى مذهبى و احساسات دينى بوده است. انسان از ابتداى تاريخ مکانهائى را مقدس مىدانسته است و بهمنظور تأمين نيازها و خواستههاى روحي، روانى و مادى خود و از ترس بلاياى طبيعى و غيرطبيعى که زندگى او را تهديد مىکرده، به زيارت و ديدن آن مکانهاى مقدس مىرفته است. مثلاً کعبه بتخانهٔ اعراب پيش از اسلام بوده و با پيدايش اسلام زيارتگاه ميليونها مسلمان شده است. بودائيان، سيکها، مسيحيان و قوم يهود نيز براى زيارت مکانهاى مقدس خويش مسافرت مىکنند. جهانگردى با اين انگيزه نيز رونق فراوان دارد. عبادتگاههائى نظير مساجد، آرامگاه پيشوايان مذهبي، کليساها و ... هر ساله پذيراى ميليونها معتقدان خود هستند.
درمانى و بهداشتى
از ديرباز انسان به خواص آبهاى معدنى براى شفاى بيمارىهاى پوستي، مفصلى و تأثير آب و هوا در تسکين آلام روحى و روانى پى برده است. روميان باستان براى استفاده از آبهاى معدنى به جزيرهٔ سيسل و لمباردى سفر مىکردند. هماکنون تأسيسات بىشمار آب گرم معدنى در نواحى مختلف ايتاليا، فرانسه، آلمان و ... وجود دارد که پذيراى ميليونها جهانگرد طالب آبدرمانى است. بسيارى از بيماران نيز براى مداوا به مراکز مهم و معتبر پزشکى در کشورهاى پيشرفته يا مراکز و پايتخت کشورهائى که از امکانات بهداشتى و درمانى بهرهمند هستند، مراجعه مىکنند. اين نوع جهانگردى نيز اعتبار و رواج فراوانى دارد.
تفريح، استراحت و ديدار بستگان
محيط پُرهياهو و آلوده و يکنواخت شهرهاى امروزي، موجب فرسايش روحى و جسمى انسان مىشود و بديهى است که اين امر در بازده کار او بسيار مؤثر است، بنابراين، گرايش به ايجاد تنوع در محيط زندگى و فرار از فضاى پُرتنش شهر کنونى از يک سو و عشق انسان به زيبائىهاى طبيعت او را به ترک محيط کار و زندگى دائمى خود وا مىدارد.
هر سال و هر ماه و هر روز ميليونها انسان، فارغ از هرگونه تکلف، هنگام تعطيلات يا فراغت از کار، بهسوى کرانههاى زيباى درياها، نواحى خوش آب و هواى روستاها و ... رهسپار مىشوند و در آغوش طبيعت، خستگى و فرسودگى جسمى و روحى خود را بهبود مىبخشند. شايد انگيزهٔ استراحت و تمدد اعصاب، تفريح ديدار آشنايان و بستگان مهمترين عامل و انگيزهٔ جابهجائى و مسافرت انسان در جهان کنونى باشد.
جهانگردى از نظر نوع مسافرت
چگونگى شکل مسافرت از نظر انفرادي، خانوادگى يا جسمى وجهتمايز ديگرى ميان مسافرتهاى داخلى يا خارجى است.
مسافرتهاى جمعى
معمولاً پارهاى از بنگاههاى مسافرتي، ضمن فروش بليط مسافرت ”تور“ مسافرتى نيز برگزار مىکنند. اين بنگاهها با عرضهکنندگان خدمات جهانگردى در مقصد گفتگو مىکنند و با گرفتن تخفيفهاى کلي، ضمن اجارهٔ وسائلى چون هواپيما، کشتى و خودروهاى بزرگ جمعى براى سفر از مبداء به مقصد و بالعکس، خدمات مؤسسههائى مانند مهمانسراها، غذاسراها، اماکن تفريحى و ... را در مقصد مىخرند و به مشتريان خود ارائه مىدهند.
تفاوت مهمى که ميان مسافرتهاى فردى و جمعى وجود دارد اين است که در مسافرتهاى جمعي، افراد هيچگونه اختيارى از نظر برنامهريزى مسافرت ندارند، بلکه مسئولان بنگاهها براى مسافرت برنامهريزى مىکنند و مقاصد مسافرت، نوع مهمانسرا، غذاسراها و اماکن ديدنى و تفريحى را تعيين مىنمايند. اين نوع مسافرت براى کسانى که با مقصد آشنائى ندارند يا به خارج از کشور سفر مىکنند و کسانى که زبان نمىدانند نسب به مسافرت آزاد يا انفرادى برترى دارد، اما مسافران در مورد گزينش مقصد، مدت توقف در مقصد و ... آزادى عمل ندارند.
مسافرتهاى انفرادى و خانوادگى
در اينگونه سفرها که فرد يا افراد يک خانواده يا چند نفر از آشنايان و بستگان براساس توافق مسافرت مىکنند، برنامهٔ مسافرت به ميل و خواست همسفران تهيه مىشود و بنا به توافق خود آنها تغيير مىکند. چه بسا در اين نوع مسافرت هدفهاى موردنظر و مقاصد مسافرت بارها تغيير کند. انتخاب نوع وسيلهٔ نقليه، نوع اقامتگاه، پذيرائي، غذاخوري، مدت سفر و ... خواست مسافران بستگى دارد.